پروین گنجی فعال رسانه‌ای در یادداشتی نوشت: عملکرد اخیر میراث‌فرهنگی نشان داد که همان خاک، می‌تواند پیام باشد؛ پیامی که با زبان آیین، هنر دست و اعتبار جهانی، به افق بیرون از مرز می‌رسد. مسیر «از دل خاک تا افق جهانی» مسیری مستقیم و یک‌شبه نیست؛ گذرگاههایی دارد: از گذر شناخت ظرفیت، از گذر نهادینه سازی، از گذر اعتماد به آدمهای محلی، تا گذر سخت اعتبار گرفتن در برابر نگاه جهانی. اما اینک، گام‌های اول این مسیر محکم برداشته شده است.

هر سیاستگذاری توسعه‌ای، پیش از هر چیز یک قضاوت درباره‌ سرمایه است؛ قضاوتی درباره‌ اینکه این سرزمین بر چه ستونی می‌تواند بایستد و از کدام ظرفیت خود به مقصد رشد برسد. سالهاست الگوهای رایج، توسعه را فقط در سیمان، کارخانه و جاده خلاصه کرده‌اند؛ گویی خاک یک سرزمین فقط بدان پایاست که زیر آسفالت برود. اما تجربه‌ای که در یک سال گذشته در میراث فرهنگی لرستان رقم خورد، قضاوتی دیگر بود، اینکه سرمایه‌ این سرزمین، نه صرفاً در زیر خاک، که در خود خاک، در میراث آن، در صنایع دستی‌اش، در آیین‌های کهنسالش و در هویتی است که قرنها به آن شکل داده است.

نقطه‌ آغاز این سیاستگذاری، یک چرخش مفهومی بود: دیده‌شدن میراث فرهنگی به‌مثابه ستون توسعه، نه معلول آن. میراث، اینجا دیگر بودجه‌ای برای مرمت و نگهداری تنها نیست؛ بلکه موتور گردشگری، اشتغال و عدالت منطقه‌ای است. مصداق روشن آنکه گردشگری مذهبی استان، با برندسازی آیین‌های اصیل گل مالی و چهل منبر، از یک عادت محلی به یک ظرفیت معرفی‌شده در افق ملی و فرامرزی تبدیل شد؛ آیین‌هایی که با همین به رسمیت شناختن، نه از قاموس خاطره، که از جایگاه هویتی و اقتصادی خود سخن گفتند.

این نگاه، یک نشانه‌ دیگر هم داشت: عبور از تمرکز یک‌قطبی، دیدن ظرفیتها، دیگر به مرکز استان محدود نماند و به قابلیت‌های تمام شهرستانها سرایت کرد، از کوهدشت تا رومشکان، که ظرفیت‌های گردشگری اش با حضور فرماندار و امام جمعه مورد بررسی قرار گرفت؛ تا الیگودرز و آغاز کاوش در شهر دستکند زیرزمینی طلاشور و احیای دیرینه‌ی آن؛ و تا بروجرد که احیای «ورشوسازی» آن، یک صنعت درحال فراموشی را از حاشیه به متن بازگرداند.

اما شاید بلندترین نقطه‌ی این روایت، ثبت جهانی محوطه‌های پیش از تاریخ دره خرم‌آباد باشد؛ همان سرزمینی که با رسوب هزاران سال سکونت، جایگاه نخستین سکونتگاههای زاگرس است. ثبت جهانی، در اینجا فقط یک عنوان افتخارآمیز نیست؛ یک اعلام ظرفیت است به جهان: اینکه این خاک، گواه تمدنی است و می‌تواند به زبان جهانی گردشگری و اعتبار سخن بگوید. در همین راستا، خلق محور فرهنگی دوازده‌هکتاری محدوده‌ی قلعه فلک الافلاک، کوششی است برای آنکه این میراث صرفاً نمایشی در برابر دیدگان نباشد، بلکه به یک فضای زیست‌پذیر فرهنگی بدل شود؛ مکانی که همزمان هویت را روایت می‌کند و توسعه را میزبان است.

نیمه‌ دیگر این سیاستگذاری، توجه به «انسان» توسعه است؛ صنعتگر محلی که حامل این خاک و این هویت است. در یک سال گذشته، آمار به داد روایت می‌رسد: پرداخت تسهیلات به بیش از ۷۰۰ هنرمند صنایع دستی، تقدیر از پیشکسوتانی که جان یک هنر را در نسلها حفظ کرده‌اند، و مهمتر از همه، آموزش صنایع دستی به کودکان، عملی که در عمق خود، یک سرمایه‌گذاری بلندمدت بر حفظ هویت فرهنگی است؛ چرا که هیچ فنی در آنجا ادامه نمی‌یابد که به نسل نو نیاموزند.

این سیاستگذاری از زیرساخت هم غافل نبود؛ اما زیرساخت را در خدمت محتوا نشاند: استانداردسازی مسیرهای گردشگری، افزایش سرانه‌ی امکانات رفاهی، و جذب سرمایه‌گذار با ابلاغ مصوبه‌ی بخشودگی و تخفیف عوارض صدور پروانه. در یک سخن، تلاش شد زمینه‌ای فراهم آید که سرمایه‌ی بخش خصوصی، به‌جای آنکه از منطقه بگریزد، به‌سوی ظرفیتهایش روانه شود و حتی نگهداری پلهای تاریخی استان، با ساخت سپر آبی به مصالح و روشهای سنتی، نشان داد که حفاظت از میراث، در این نگاه، همسو با فرهنگ سازنده‌ی همان میراث است؛ پیوندی که امروز مدرنترین خوانشهای جهانی حفاظت نیز بر آن صحه می‌گذارند.

آنچه این تجربه را از یک گزارش عملکرد معمول فراتر می‌برد، انسجام یک ایده است: اینکه توسعه، هرگز نباید بریده از ریشه‌های سرزمین رقم زده شود. لرستان دیروز، در ذهن بسیاری فقط خاک بود؛ منبعی خام، درحاشیه. اما عملکرد اخیر میراث فرهنگی نشان داد که همان خاک، می‌تواند پیام باشد؛ پیامی که با زبان آیین، هنر دست و اعتبار جهانی، به افق بیرون از مرز می‌رسد. مسیر از دل خاک تا افق جهانی مسیری مستقیم و یک‌شبه نیست؛ گذرگاه‌هایی دارد: از گذر شناخت ظرفیت، از گذر نهادینه سازی، از گذر اعتماد به آدمهای محلی، تا گذر سخت اعتبار گرفتن در برابر نگاه جهانی. اما اینک، گامهای اول این مسیر محکم برداشته شده است.

آری، توسعه‌ راستین، تحمیل مدرنیته بر خاک نیست؛ گفت وگوی مدرنیته با خاک است. و آنجا که سیاستگذاری، خاک را اصل قرار دهد، ساقه‌ها به آسمان جهانی خواهند رسید. این، خلاصه‌ی حکایت یک ساله‌ ماست؛ حکایتی که تازه آغاز شده است.

انتهای پیام/